|
Cystersi przybyli do Polski w celu odnowy życia zakonnego.
Cechami, którymi charakteryzował się ten zakon były: odnowa, głęboka
wiara, powrót człowieka do Boga, oddalenie od świata, życie wspólne,
ubóstwo i praca, surowośći prostota. Na przełomie XII i XIII wieku powstało
na terenie Polski kilkadziesiąt opactw cysterskich. Klasztor w
Wąchocku został zbudowany na początku XIII wieku i jest jednym z najpiękniejszych
przykładów architektury romańskiej w Polsce. Fundatorem opactwa był
biskup krakowski Gedeon (Gedko). 
Historycy podają, że miało to miejsce w 1179 roku. Prawdopodobnie budowniczym
opactwa był Włoch Simon, na co może wskazywać inskrypcja „SIMON”
na zachodniej ścianie kościoła. W każdym klasztorze cysterskim przebywało
ok. 40-60 zakonników. Przez pierwsze stulecia byli to jedynie cudzoziemcy.
Jednak w połowie XVI wieku, w sejmie podjęto uchwałę, która zezwalała
polskim nowicjuszom na wstęp do klasztorów. W 1538 roku na sejmie piotrkowskim
postanowiono, że opatami mogą zostać jedynie osoby wywodzące się ze
szlachty. W ten sposób doszło do szybkiego spolonizowania klasztorów
cysterskich na ziemiach polskich.
W 1260 klasztor został zniszczony przez najazd tatarski, jednak zakonnicy
dzięki sile woli i wytężonej pracy powoli przywracali go do dawnej świetności.
W przywileju z 1275 książę krakowski i sandomierski Bolesław V Wstydliwy
potwierdził dawniejsze nadania oraz poszerzył zakres swobód i przywilejów
dla klasztoru.
Dużą rolę odgrywali cystersi w dziedzinie gospodarczej. Klasztory były
zazwyczaj modelowymi jednostkami
rolniczo-rzemieślniczymi. Cystersi zajmowali się hodowlą, młynarstwem
i tkactwem, a także górnictwem i hutnictwem. Opactwo wąchockie otrzymało
przywilej pozwalający na poszukiwanie kruszców w księstwie krakowskim
i sandomierskim. Dzięki temu budowali oni własne huty, co dało początek
staropolskiemu zagłębiu hutniczemu. W XVII i XVIII wieku polscy cystersi
prowadzili warsztaty budowy organów, z nich pochodzą m.in. organy w
Wąchocku, Sulejowie, Jędrzejowie oraz najbardziej znane w Oliwie.
Upadek zakonu cystersów nastąpił w Polsce w XIX wieku na skutek kasacji
przez władze zaborcze. W 1818
roku rozwiązano także zakon cysterski w Wąchocku. Część klasztorów cysterskich
odrodziła się dopiero po drugiej wojnie światowej. Wówczas dokonano
rewindykacji klasztorów w Jędrzejowie, Oliwie, Henrykowie, a w 1951
roku także w Wąchocku. Chlubną kartę w dziejach zapisało sobie opactwo
wąchockie, dzięki patriotycznej postawie mnichów w XIX i XX w.
Przez teren klasztoru przewijały się oddziały powstańcze z 1863 r. gen.
Langiewicza i Czachowskiego. W okresie
drugiej wojny światowej oddziały majora Hubala oraz partyzanci „Ponurego”
i „Nurta” także często korzystali
z pomocy braci zakonnych. To tutaj odbył się pogrzeb majora Jana Piwnika
"Ponurego" w 1988 roku, którego
prochy sprowadzono z Nowogródczyzny po kilkunastu latach starań. Uroczystość
ta stała się wówczas wielką
manifestacją narodową i patriotyczną. W 1991 roku przy klasztorze powstała
izba pamięci narodowej, a w 1995 roku ukończono pracę nad utworzeniem
Panteonu Pamięci Podziemnego Państwa Polskiego 1939-45.
W architekturze cysterskiej przy projektowaniu obiektów klasztornych
i kościoła obowiązywała zasada jak największej prostoty (m.in. zakaz
wznoszenia wież). Dość dużą rolę odegrali cystersi w przemianach późnoromańskiej
architektury sakralnej, dzięki projektom, zwłaszcza sklepień i podpór,
o znamionach wczesnego gotyku. Mury kościoła zbudowane są z szarych
i brunatno-czerwonych ciosów kamiennych układanych w naprze-
mianległe pasy. Schemat klasztorów małopolskich (Jędrzejów, Sulejów,
Wąchock, Koprzywnica) wiąże się bezpośrednio z burgundzkim Marimondem
w pierwotnym jego założeniu.
Kościół w Wąchocku jest trójnawową, czteroprzęsłową bazyliką z transeptem
(nawa poprzeczna) i jednoprzęsło-wym prezbiterium z bliźniaczymi prostokątnymi
kaplicami po bokach. Przęsła przykryte sklepieniami krzyżowo-żebrowymi.
Zachowało się też wschodnie skrzydło klasztoru z zakrystią, kapitularzem,
dormitorium i fraternią. W skrzydle południowym najbardziej okazałą,
reprezentacyjną salą jest refektarz. Z kolei Kapitularz, którego sklepienie
krzyżowo-żebrowe wsparte jest na czterech kolumnach z bogato rzeźbionymi
głowicami, uznawany jest za najpiękniejsze tego typu romańskie wnętrze
w Polsce. W XVII wieku dobudowano w stylu barokowym elewację frontową
opactwa z wysoką (30 m) wieżą pośrodku, tzw. "wieżą Rakoczego", która
spełnia także rolę
dzwonnicy. W dolnej części wieży jest główne wejście do klasztoru z
renesansowym portalem i łacińskim
napisem TUTESIRECTE (bezpiecznie, jeśli uczciwie) oraz datą 1643.
Roman Mirowski
|
