|
Od zarania swoich dziejów człowiek walcząc o przetrwanie swojego gatunku
zmieniał przyrodę, zadając jej coraz bardziej dotkliwe ciosy. Równie
odległą historię maja działania człowieka na rzecz jej ochrony. Początkowo
przedmiotem ochrony były pojedyncze twory przyrody następnie wybrane
gatunki roślin i zwierząt.
Ochrona przyrody na przestrzeni dziejów wynikała z różnych przesłanek
i motywów. Pierwsze z nich miały charakter kultowy i magiczny, następnie
estetyczny, strategiczny, naukowy, dydaktyczny, gospodarczy, zdrowotny,
historyczny i kulturalny. O zrozumieniu przez starożytnych gospodarczej
wartości lasów może świadczyć wypowiedź Rzymianina Marcusa Cicerona
(I w p.n.e.) "niszczenie lasów jest najgorszym wrogiem dobrobytu społeczeństwa".
Różne narody czciły dawniej piękne pojedyncze drzewa, jako bóstwa lub
siedziby bóstw. W Indiach na przykład były to zazwyczaj ogromne figowce,
w Afryce Baobaby, w Europie zaś głównie dęby.
W średniowieczu chroniono lasy rosnące wzdłuż granic państw, księstw,
a także mniejszych jednostek administracyjnych ze względów bezpieczeństwa,
gdyż stanowiły one niezłą w tych czasach ochronę przed wrogiem. Katolickie
zakony kontemplacyjne szukały ciszy i schronienia za barierą gęstych
puszcz. 
Zachowały się również dowody na to, że dawniej myślano też o ochronie
zwierząt. Najbardziej surowe przepisy istniały w Azji gdzie obowiązującą
zasadą było nie zabijanie niczego, co nie jest konieczne, zasady te
obowiązywały wyznawców religii buddyjskiej. W Europie pierwsze dokumenty
dotyczą ochrony ryb obowiązujące w Szkocji od 1030 roku zaś w Anglii
od 1283 roku. Są to dowody świadczące o zrozumieniu - już w tych czasach
- niebezpieczeństwa wyczerpania się niektórych zasobów świata zwierzęcego
i konieczności racjonalnego ich użytkowania.
W Europie w XIX wieku ruch ochrony przyrody rozwija się w kierunku konserwatorskim,
zaś w Ameryce ruch ochrony przyrody miał zupełnie inny charakter, był
związany przede wszystkim z ochroną naturalnych bogactw natury.
Rozwój idei ochrony przyrody w Polsce przebiegał w ścisłym związku z
ewolucja wiedzy i świadomości, jakiej podlegała ta dziedzina na przestrzeni
dziejów, zarówno w Europie jak i na świecie. Wprowadzono okresową ochronę
ryb za panowania Stefana Batorego, zaś Bolesław Chrobry zabronił polować
na bobry, Kazimierz Wielki karał za ścinanie drzew "z pszczołami", za
Władysława Jagiełły nie wolno było wycinać cisów i starych dębów, Zygmunt
Stary wprowadził ochronę żubra, tura, bobra, sokola i łabędzia. Książęta
litewscy od 1541 roku chronili żubry.
Właściwa idea ochrony przyrody w Polsce przypada na XIX wiek. Główna
uwaga ówczesnych działaczy skupiła się na inwentaryzowaniu osobliwości
przyrody. Zaczęto zbierać wiadomości o obiektach wymagających ochrony,
zajmowali się tym członkowie Towarzystwa Przyrodników im. Kopernika
utworzonego we Lwowie w 1874 roku ( na szczególną uwagę zasługuje działalność
prof. Mariana Raciborskiego syna Ziemi Świętokrzyskiej, którego w tym
roku obchodziliśmy 140 rocznice urodzin). Towarzystwa Naukowego Krakowskiego,
Towarzystwa Tatrzańskiego, Galicyjskiego Towarzystwa Ochrony Zwierząt.
Efektem działania Komisji Fizjograficznej Towarzystwa Naukowego Krakowskiego
było między innymi doprowadzenie do wydania przez Sejm Krajowy we Lwowie
w roku 1868 ustawy w sprawie zakazu łapania, wytępiania i sprzedawania
zwierząt alpejskich, właściwych Tatrom - świstaka i kozicy. Poprawa
sytuacji w zakresie ochrony przyrody w Polsce zarysowała się dopiero
z początkiem XX wieku. W 1906 roku powstało w Warszawie Polskie Towarzystwo
Krajoznawcze (w Kielcach dwa lata później 1908), którego statut przewidywał
m. in. opiekę nad osobliwościami przyrodniczymi. Dwa lata później utworzono
w ramach tego towarzystwa Komisję Ochrony Osobliwości Przyrody.
Początek XX wieku po odzyskaniu przez Polskę niepodległości ruch na
rzecz ochrony przyrody szybko wzrasta. Zaczęły powstawać organizacje
o zasięgu państwowym. W 1920 roku powstaje pierwsza organizacja o zasięgu
państwowym - Tymczasowa Państwowa Komisja Ochrony Przyrody, której pierwszym
przewodniczącym został wybrany Władysław Szafer zaś siedzibą komisji
był Kraków. W 1925 roku zostaje powołana Państwowa Rada Ochrony Przyrody
pod przewodnictwem Władysława Szafera, której staraniem została wydana
ustawa o ochronie przyrody dnia 10 marca 1934 roku. Ustawa ta jednak
nie spełnia oczekiwań, po prostu brakowało rozporządzeń wykonawczych.
W 1920 roku powstaje pierwszy rezerwat leśny w Polsce i jest nim rezerwat
Chełmowa Góra (dziś część Świętokrzyskiego Parku Narodowego), drugim
rezerwatem leśnym zostaje rezerwat ścisły w Białowieży, który w roku
1932 uznano za park narodowy rozporządzeniem Ministra Rolnictwa i Reform
Rolnych. Kolejne dwa rezerwaty leśne powstają na naszej Ziemi Świętokrzyskiej
w roku 1922, a są nimi rezerwaty "Święty Krzyż" i "Łysica".
Dzięki Ustawom o ochronie przyrody z 7 kwietnia 1949 roku i 16 października
1991 roku w zależności od walorów, rodzaju i wielkości elementów godnych
zachowania dla przyszłych pokoleń, na Ziemi Świętokrzyskiej powstało
wiele obiektów przyrodniczych, których suma daje nam blisko 64% powierzchni
całego województwa objętej konserwatorską ochroną prawną. Przyroda województwa
świętokrzyskiego to istne bogactwo, jakim poszczycić się może niewiele
województw w Polsce, począwszy od legendarnego dębu "Bartek", poprzez
liczne aleje przydrożne, pozostałości lasów puszczańskich, wychodnie
skalne, profile geologiczne, liczne blokowiska skalne ze śladami stąpań
gadów z okresu triasu, a na pięknej jaskini "Raj" kończąc. Walory przyrodnicze
województwa świętokrzyskiego stawiają je w rzędzie najatrakcyjniejszych
regionów Polski. Dla zabezpieczenia najwartościowszych obiektów przyrodniczych
objęto szereg z nich szczególna ochroną, tworząc między innymi jeden
park narodowy, położony na terenie Głównego Pasma najstarszych gór fałdowych
w Polsce liczących sobie ponad 550 mln. lat pochodzących z okresu dolnego
kambru, 67 rezerwatów przyrody z czego 5 znajduje się w granicach administracyjnych
naszego miasta. Ponadto na terenie naszego województwa mamy zarejestrowanych
701 pomników przyrody żywej i nie ożywionej, posiadamy 9 parków krajobrazowych
z czego 5 przypada na Góry Świętokrzyskie, kolejne zaś 3 parki krajobrazowe
położone są na PONIDZIU, a dziewiąty z parków o nazwie Przedborski Park
Krajobrazowy będący w administracji Zarządu Parków Krajobrazowych Gór
Świętokrzyskich i Ponidzia położony jest częściowo na terenie województwa
Łódzkiego i Świętokrzyskiego, posiadamy jeszcze 10 obszarów chronionego
krajobrazu, 7 zespołów przyrodniczo - krajobrazowych, 65 użytków ekologicznych,
10 stanowisk dokumentacyjnych. 
Mamy być z czego dumni, to przecież istny poligon naukowy i dydaktyczny
dla obecnych i przyszłych pokoleń, wymarzony teren do uprawiania turystyki
edukacyjnej. Poznanie środowiska przyrodniczego w miejscu zamieszkania,
regionu czy kraju, w którym żyjemy, staje się wyznacznikiem nadchodzącego
czasu, gdzie nie wolno nam zapominać o "Małych Ojczyznach" Ukazywanie
wzajemnych powiązań poszczególnych elementów środowiska, które uwzględniają
działalność człowieka i jego wpływ na dokonujące się zmiany w środowisku
przyrodniczym, to wreszcie najważniejszy etap edukacji ekologicznej
we współczesnym świecie. Poznawanie piękna przyrody uroczej Ziemi Świętokrzyskiej
mamy ułatwione dzięki poprowadzonym po najpiękniejszych zakątkach naszej
"Małej Ojczyzny" szlakom turystycznym, których na dzień dzisiejszy mamy
ponad 1192 km.
Jerzy Kapuściński
|
