Witajcie | Redakcja | Prenumerata | Wieści | Ostatni kocioł | W następnym kotle | Stare kotły

SZYDŁÓW
Zamek

Szydłów to osada licząca około 2 tysiące mieszkańców, położona na południe od Gór Świętokrzyskich. Dziś jest tylko stolicą niewielkiej rolniczej gminy, ale za to słynie z najlepiej zachowanego w całej Małopolsce zespołu średniowiecznych obwarowań miejskich.

Początki Szydłowa wiążą się z obronnym grodkiem, który prawdopodobnie znajdował się w rejonie dzisiejszego kościoła Wszystkich Świętych. Osada rolnicza, która powstała u stóp gródka, wymieniona była w dokumencie z 1119 roku jako własność książęca. Gródek i osada uległy zniszczeniu podczas najazdu Mongołów w roku 1241. Gródek istnieć przestał, a osadę odbudowano - obsługiwała ona dwór myśliwski sandomierskich książąt.

W roku 1329 Władysław Łokietek wystawił dokument sprzedaży wójtostwa szydłowskiego. Jest on dowodem istnienia miasta na prawie średzkim, które musiało już mieć za sobą choćby pierwsze stadia lokacji. Nabywcą wójtostwa był krakowianin Zamellon, który zapłacił za nie 100 grzywien. Miasto wytyczono na obszarze położonym na północ od zniszczonego gródka. Z rynku, mającego wymiary około 70 na 100 metrów, wybiegało 8 ulic. Szachowni­cowy układ miasta zakłócony był nieco ukształtowaniem terenu oraz wcześniejszą zabudową i istniejącym targowiskiem.

Kamienne mury zwieńczone blankami Szydtów otrzymał około połowy wieku XIV, w cza­sach Kazimierza Wielkiego. Mury opasywały obszar około 6,5 hektara i miały trzy bramy: Krakowską, Sandomierską i Opatowską. Dzisiaj podziwiać możemy jedynie bramę Krakow­ska, pilnująca kiedyś wjazdu do Szydłowa od południowej strony, od Krakowa. Jej główny zrąb jest XIV-wieczny. Wnękowa attyka i koliste wieżyczki powstały na początku XVI wieku. Od przodu dobudowano wówczas kwadratowe przedbramie, spełniające rolę dodatkowej obrony wej­ścia, chroniące też istniejący tu wówczas zwodzony most, podnoszony za pomocą łańcuchów. Doskonały stan Bramy Krakowskiej jest efektem rekonstrukcji z roku 1929, a później z 1946.

Ogółem uratowało się w Szydłowie aż 680 metrów murów miejskich; oprócz Krakowskiej bramy zachowała się jeszcze baszta, przerobiona na dzwonnicę. Wyjątkowy stan zachowania szydłowskich murów obronnych (rekonstruowanych po II Wojnie Światowej) zawdzięczać można nieudanej licytacji z roku 1822. Wiadomość o przetargu podano w Dzienniku Urzędo­wym województwa krakowskiego. Wyznaczona przez budowniczego obwodu stopnickiego kwota złotych 1867 groszy 35, okazała się zbyt wygórowana - nabywcy nie znaleziono. Przez kilkadziesiąt kolejnych lat także nie znaleziono nikogo chętnego, mimo obniżania ceny. Lepiej było wydobywać bezpłatnie kamień z ziemi, niż kupować go od szydłowskich rajców. I dzięki temu właśnie mury Szydłowa ocalały aż do ostatniej wojny. Dopiero ciężkie walki toczone na przyczółku sandomierskim w bardzo poważnym stopniu zniszczyły fortyfikacje oraz inne budynki Szydłowa.

Do zachodniego odcinka murów miejskich przylega zamek królewski. Początki zamku wią­zać należy z lokacją miasta w roku 1329 i budową miejskich obwarowań, co wyraźnie w swej kronice opisuje Janko z Czarnkowa, a po nim także Jan Długosz. Zamek przebudowywany i odbudowywany był wielokrotnie. Najpierw w wieku XV, później w XVI po pożarach z 1528 i 1544. Kolejny pożar był w roku 1630, potem zniszczyli zamek Szwedzi i znowu nastąpiła odbudowa. W 1723 roku zamek odnowił starosta Józef Załuski. Pod koniec wieku XVIII zamek definitywnie przestał być użytkowany i stał się ruiną. Roboty zabezpieczające prowad­zono w roku 1927, a w 1946 zrekonstruowano mury obwodowe i podwyższono mury głów­nego budynku zamkowego „domus maior". W pseudokonserwatorskim zapędzie mury tego budynku ozdobiono blankami, mimo że nigdy ich tam wcześniej nie było!

Zasadniczymi elementami zamku, wzniesionego w zachodniej części miasta, na skraju stromej skarpy, był duży dom mieszkalny i wysoka wieża. Ustawiony prostopadle do obwodowych murów dom zamykał od południa obszerny dziedziniec. Wielkość domu, z zwłaszcza rozległość dziedzińca, świadczą sposobie wykorzystywaniu zamku - jako tymczasowej siedziby królewskiej. "Domus maior" ma kształt prostokąta o wymiarach około 35 na 13 metrów, z kwadratowym ryzalitem od południa, mieszczącym kaplicę. Posiadał on dwie kondygnacje, z tak zwaną Salą Rycerską na piętrze.

Aż do roku 1999 uważano, że w północno-wschodnim narożniku zamku znajdowała się kiedyś wysoka wieża. Zachowane fragmenty jej fundamentów wskazywały, że miała dość nietypowy kształt. Kolisty plan wieży zakłócony był wysuniętym i skierowanym ku zachodowi "dziobem". Na pozostałościach fundamentów wieży wybudowano w wieku XV (i rozbudowano w 1528 roku) piętrowy budynek nazywany później skarbczykiem. Dziś mieści się w nim muzeum.

Podczas prac ziemnych przy rozbudowywaniu szkoły (wzniesionej na dziedzińcu zamko­wym jeszcze w okresie międzywojennym) natrafiono na ślady dotychczas nieznanej budowli. Odkrycia tego dokonał kielecki archeolog Waldemar Gliński, ale dalsze prace badawcze poprowadził profesor Leszek Kajzer z Uniwersytetu Łódzkiego. Okazało się, że w północnej części zamku znajdował się drugi dom mieszkalny, prawdopodobnie będący siedzibą administratora zamku i jego urzędu. Zaczęto kopać także w okolicy skarbczyka i odkryto tam funda­menty drugiej, także cylindrycznej wieży. Rolą wież, jak sugerują archeolodzy, było flan­kowanie wjazdu, który w średniowieczu być może znajdował się w północnej części zamku. Potem wieże rozebrano i z pochodzącego z nich materiału wybudowano "skarbczyk". Odkrycia te wyjaśniły przyczynę rozległości szydłowskiego zamku. Należy traktować go jako założenie dwuczłonowe, złożone z części północnej, administracyjnej i południowej, rezydencjonalnej. Niestety, użytkowanie zamku zgodne z jego przeznaczeniem i kształtem przestrzen­nym, trwało dość krótko. Jagiellonowie, których podróże związane z częstymi pobytami na Litwie, były znacznie dłuższe, nie potrzebowali widać rezydencji tak bliskiej stolicy. Już od drugiej połowy XV stulecia zamek zaczął pełnić rolę zwykłego zamku starościńskiego, sukcesywnie niszczonego i obumierającego.

Wjazd do zamku został zmieniony - obecnie znajduje się on od strony wschodniej. W XVII wieku zbudowano tu (stojący do dziś) piętrowy budynek bramny ozdobiony kartuszem z pol­skim orłem, trzema koronami szwedzkimi oraz literami: S III R P M D L (Sigismundus Tertius Rex Poloniae Magnus Dux Lithuaniae).

Roman Mirowski