Witajcie | Redakcja | Prenumerata | Wieści | Ostatni kocioł | W następnym kotle | Stare kotły

Zamek Krzyżtopór

Niedaleko Ossolina ok. 10: km na północny-zachód w miejscowości Ujazd powstała w latach 1631-1644 potężna twierdza o monumentalnych rozmiarach i charak­teryzująca się wielkim przepychem nawet jak na owe czasy. Fundatorem zamku byt Krzysztof Ossoliński starszy brat Jerzego  kanclerza wielkiego koronnego właściciela pobliskiego Ossolina.
Zapewne chęć rywalizacji między braćmi była jedną z przyczyn powstania projektu budowy zamku który zachwyca także współczesnych pomimo tego że obecnie jest jedynie ruiną. Krzysztof z pewnością chciał wybudo­wać rodową siedzibę która zdeklasuje posiadłość jego brata. W ten sposób stworzył projekt do którego realizacji zaprosił włoskiego architekta Wawrzyńca Senesa.
Budowa trwała 13 laty ale efekt zapewne spełnił oczekiwania jego twórcy gdyż powstała w cen sposób ufortyfi­kowana rezydencja miała unikatowy charakter nie tylko w skali Polski ale wręcz całej Europy Środkowej.

Zamek w Ujeździe zwany jest architektonicznym "kalendarzem” gdyż posiadał tyle wież - ile jest kwartałów w roku sal wielkich - ile jest miesięcy pokojów - ile jest tygodni okien - ile jest dni w roku głównych bram - ile jest dni w tygodniu.

Twierdza była umocniona murem i otoczona fosą, a wjazd prowadził przez zwodzony most. Podobno pod zamkiem były rozlegle podziemia prowadzące aż do siedziby brata w Ossolinie. W części z nich były stajnie z marmurowymi żłobami i lustrami które miały poprawić widoczność poprzez odbicie śnieżnobiałych koni.
Również strop sali jadalnej miał niekonwencjonalne rozwiązanie ponie­waż miał być ponoć cały ze szkła jak wielkie akwarium z wodą i pływający­mi nad głowami przebywających tam osób egzotycznymi rybami.  
Prawdopodobnie też istniała tam duża studnia z krystalicznym źródłem która służyła jako wieża ciśnień zasi­lając olbrzymie fontanny na rogach wałów obronnych, akwarium nad jadalnią oraz doprowadzająca wodę do wspaniałego ogrodu z bogactwem roślin i drzew południowych.

Zamek Krzyżtopór został zbudo­wany na planie pięcioboku z bastio­nami na narożach, jego plan kształtem przypomina siedzącego orla z rozpostartymi skrzydłami. Fortyfikacje obejmują teren o powierzchni około hektara;

Krzyżtopór jest klasycznym przykładem budowli. typu palazzo m fortezza. Jest on regularną fortecą w której środku wybudowano pałac. O jego walorach obronnych świadczyć może fakt .zdobycia go przez, Szwedów w 1655 roku tylko dzięki użyciu podstępu. W zamku kilkakrotnie przebywał król szwedzki Karol Gustaw. To tutaj także u kwietnia 1657 r. Szwedzi połączyli się z wojskami Rakoczego.
Niestety sprawcy potopu nie uszanowali swojej tymczasowej rezydencji doprowadzając ją do całkowitej ruiny.
Prawdopodobnie aż do 1970 r. zamek pozostawał nie zamieszkany a jego nowi właściciele Morsztynowie zdołali odremontować zaledwie jedno skrzydle.

W czasach konfederacji barskiej ówczesny właściciel Michał Pac udostępnił część pałacu konfederatom co spowodowało jego dalszą dewastację. Ostatnim panem tej wspanialej rezydencji zamieszkującym w niej na stale był. .Stanisław Sołtyk. Kolejni właściciele nie byli już w stanie utrzymać tej posiadłości nie mówiąc już o jej remontowaniu. Dopiero po drugiej wojnie światowej ruina została objęta ochroną konserwatorską. Ta manierystyczna budowla posiadająca w sobie tak wiele niekonwencjonalnych rozwiązań jest godna podziwu także dzisiaj. Uwagę zwiedzających już przy samym wejściu przyciągają umieszczone nad bramą wjazdową krzyż - po lewej stronie i topór - po prawej. Zapewne te zagadkowe   elementy mają stanowić podpis fundatora zamku  Krzysztofa Ossolińskiego herbu Topór; Pierwotna nazwa Krzysz- topór zostala później zmieniona na Krzyźtopór. Prawdopodobnie miało to symbolizować zwycięstwo i kontrreformacji której fundator zamku był wielkim zwolennikiem (zmarł jako franciszkanin w 1645 roku).

Tomasz Kosiński