|
Zamek Chęciński został wybudowany na przełomie XIII/XIV w.
i obejmował wówczas tylko część wschodnią z dwiema okrągłymi wieżami
– tzw. zamek górny. Niestety nie wiadomo kto i kiedy dokonał jego
fundacji. Jedna z hipotez głosi, że warownię wystawił biskup krakowski
Jan Muskata, który był zwolennikiem króla czeskiego i polskiego Wacława
II (być może to właśnie z królewskiego polecenia rozpoczęto prace fortyfikacyjne).
Z kolei inni historycy przypisują budowę Władysławowi Łokietkowi.
Pierwsza wzmianka o zamku pochodzi z 1306 r. i dotyczy nadania przez
Łokietka biskupowi Muskacie warowni wraz z jedenastoma okolicznymi wsiami.
Rok później zapis ten został cofnięty i zamek wraz z tworzącym się miastem
stał się ośrodkiem władzy książęcej (od 1320 r. królewskiej).
 Prawdopodobnie
w tym okresie przeniesiono tu kasztelanię z Małogoszcza Władysław Łokietek
zorganizował
w Chęcinach zjazdy rycerstwa w latach:1310, 1318, 1331, 1333. W czasie
jednego z nich w 1318 r. – w obawie przed Krzyżakami – arcybiskup
gnieźnieński Janisław przeniósł tu skarbiec katedry gnieźnieńskiej.
W 1331 r. obrano zaś syna królewskiego Kazimierza wielkorządcą Wielkopolski,wprowadzono
jednakowe prawa, sądy i monetę jako wyraz zjednoczenia kraju,a po zakończeniu
zjazdu rycerstwo polskie ruszyło pod Płowce. W okresie panowania Kazimierza
Wielkiego zamek stał się siedzibą starostów grodowych, a Chęciny stolicą
powiatu.
Dochody starostwa otrzymały wdowy królewskie jako swoje uposażenie.
Przebywała tu m.in. Adelajda – druga żona Kazimierza Wielkiego,
którą w ten sposób król chciał odsunąć od dworu. Dłużej mieszkała na
zamku Elżbieta –siostra Kazimierza i matka późniejszego króla
Polski –Ludwika Węgierskiego. Za Jagiellonów zamek stał się srogim
więzieniem. Już w 1386 r. uwięziony tu został Andrzej Wingold –
przyrodni brat Władysława Jagiełły – za bunt przeciw królowi.
Od 1409 r. w lochu środkowej baszty przebywał możnowładca – Warcisław
z Gotardowic za poddanie Krzyżakom zamku Bobrowniki. Z kolei po bitwie
pod Grunwaldem więzionych w Chęcinach było wielu Krzyżaków, w tym m.in.
Michał Küchmeister von Sternberg – wódz zakonny pobity pod Koronowem
(późniejszy wielki mistrz). Zamek w tym okresie służył też jako bezpieczne
lokum dla rodziny władcy i uposażenie wdów królewskich.W czasie morowej
zarazy w 1425 r. Jagiełło odesłał na zamek „jako położony w zdrowej
okolicy" swą czwartą żonę Zofię z synem Władysławem. W 1554 r. przebywała
tu królowa Bona, która zabrała ze sobą swój skarb (ok. 1,5 miliona dukatów),
a potem wywiozła go do Włoch. Na stałe natomiast warownia była siedzibą
starostów i mieściła sąd oraz kancelarię grodzką.
Od XVI w. zamek Chęciński zaczął tracić swój blask.i świetność. Już
wcześniej, bo w 1465 r., strawił go duży pożar, ale nadal służył za
mieszkanie starosty,urzędników i służby. Kolejna pożoga miała miejsce
w połowie XVI w., po której w 1576 r. starosta Stanisław Dębiński dokonał
najistotniejszych prac remontowych. Bardzo obawiano się kolejnych pożarów,
gdyż w 1588 r. przeniesiono księgi ziemskie powiatu chęcińskiego z zamku
do kościoła.XVII w. przyniósł dalszy upadek warowni. W czasie rokoszu
w 1607 r. Zebrzydowski spalił twierdzę i wywiózł zbrojownię, pałając
osobistą nienawiścią do starosty Stanisława Branickiego. Starosta ten
w 1610 roku odbudował zniszczenia. Niestety już w okresie „potopu
szwedzkiego zamek został ponownie zrujnowany, chociaż książę Siedmiogrodu
Jerzy Rakoczy nie zdołał go zdobyć (1657 r.). Ostatecznym ciosem była
dewastacja twierdzy przez Szwedów w 1707 r. Odtąd zamek przestał być
rezydencją starostów, którzy przenieśli się do pałacyku w Podzamczu
Chęcińskim. W Chęcinach pozostały jeszcze na krótki okres: kancelaria
i sąd grodzki oraz mieszkania urzędników i służby.
Niebawem budowla straciła swą dawną świetność. Po raz ostatni działa
zamkowe wystrzeliły w 1787 r. na wiwat wjeżdżającego do miasta króla
Stanisława Augusta Poniatowskiego. W okresie zaborów Zamek Chęciński
popadł w zupełną ruinę. Już po III rozbiorze Austriacy rozebrali w znacznej
części mury, a kolejne dziesięciolecia przyniosły dalsze zniszczenia.
W 1877 r. wykonano prace ochronne, ale nie przyniosły one większych
efektów. Punktem kulminacyjnym dewastacji warowni był rok 1915, kiedy
austriackie pociski artyleryjskie zburzyły górne partie wież. W okresie
międzywojennym, mimo drobnych prac zabezpieczających, zamek ulegał dalszej
ruinie. Aby uchronić go przed zupełnym zniszczeniem, w 1925 r. wpisano
chęcińską twierdzę do inwentarza zabytków jako własność państwa.
W czasie II wojny światowej wielkim zagrożeniem dla murów obronnych
była eksploatacja kamienia z Góry Zamkowej prowadzona przez niemiecką
firm Schalinger (budowa dróg w Generalnym Gubernatorstwie). Na
szczęście wstrzymano roboty i uchroniono resztki zamku przed zupełnym
zawaleniem.Po 1945 r. zainteresowanie obiektem wzrosło. Już w 1947 roku
wpisano cały układ urbanistyczno-krajobrazowy
Chęcin (wraz z ruinami) do rejestru zabytków pierwszej grupy. Decyzję
tą podtrzymano w 1967 r. W latach 1948-49 wyremontowano wieże, a w latach
1959-1960 zabezpieczono nadwątlone odcinki murów. W 1961 r. prowadzono
prace archeologiczne, dzięki którym odgruzowano dolny i górny zamek,
odsłonięto wiele szczegółów budowlanych, m.in. gotyckie fragmenty żeber,
portale, zielone płytki posadzkowe.
W latach 60-tych w Chęcinach i na zamku kręcone były sceny do filmów:
„Milczenie" i „Pan Wołodyjowski".
Poważniejsze prace remontowe i konserwatorskie nastąpiły w latach 80-tych
i 90-tych. Wtedy to m.in. wyrównano koronę baszty wschodniej i mury,
wykonano taras widokowy (panorama Chęcin i okolic) i metalowe schody
(1993 r.), odsłonięto widok na ruiny od strony północnej poprzez wycięcie
drzew na Górze Zamkowej (1998 r.), wykończono wejście przy bramie wschodniej
i zrobiono schody kamienne z zamku dolnego na górny (1999).
Ryszard
Nadgowski
|
