|
Tadeusz Kościuszko jest patronem jednej z kieleckich ulic w
centrum miasta. Okazją do przypomnienia tego znamienitego Polaka jest
210 rocznica jego pobytu w Kielcach podczas insurekcji kościuszkowskiej.
Tadeusz Kościuszko to postać znacząca w historii
Polski i USA. Jako absolwent warszawskiej Szkoły Rycerskiej zrobił
wielką karierę wojskową. W latach 1776-1783 uczestniczył w wojnie o
niepodległość Stanów Zjednoczonych i zasłużył się tam szczególnie
jako inżynier fortyfikacji wojskowych. Po powrocie do kraju wstąpił
do armii polskiej w stopniu generała. W wojnie polsko-rosyjskiej w
obronie Konstytucji 3 Maja (1792) wsławił się w bitwach pod Zieleńcami
i Dubienką, za co otrzymał order Virtuti Militari. Po przegranej
wojnie wyemigrował i powrócił do kraju dopiero w 1794 r., stając na
czele powstania narodowego. Ciężkie rany w bitwie pod Maciejowicami i
klęska insurekcji zakończyły się rosyjską niewolą T. Kościuszki.
Car Paweł I pod wpływem światowej opinii społecznej uwolnił go w
1796 r. Do końca życia T. Kościuszko był już na emigracji i nie
angażował się w sprawy wielkiej polityki. Zmarł w Solurze
(Szwajcaria), pozostawiając po sobie legendę generała i naczelnika
powstania.
Związki
Tadeusza Kościuszki z Kielcami dotyczą okresu powstania narodowego z
1794 r. Był on wówczas w Kielcach, a jego obecność wywarła duży wpływ
na kielczan, miasto i późniejszą jego historię. Po bitwie pod
Szczekocinami (6.VI.) Kościuszko skierował swoje wojsko się w
kierunku Warszawy i po drodze zatrzymał się w Kielcach (szedł od
strony Małogoszcza i Chęcin) na kilkudniowy pobyt w czerwcu 1794 r.
Wojska powstańcze rozłożyły się obozem na błoniach za miastem,
obok drogi do kaplicy Św. Leonarda. Sam Naczelnik stanął kwaterą w
rynku, w domu zwanym „Wójtostwo” (u wylotu ul. Moniuszki).
To tutaj Kościuszko opracował „Deklarację wojny przeciw
Prusom i Rosji” (datowana 10.VI.). Na pamiątkę tych wydarzeń
kielczanie wmurowali tablicę w ścianę narożnej kamienicy przy Rynku
i ul. Moniuszki.
W
obozie pod Kielcami Kościuszko wydał także 10 czerwca „Ordynans
do wszystkich komendantów korpusów wojska liniowego”. Pisał
w nim „aby szli w granice pruskie i moskiewskie i tam głosząc
wolność i powstanie Polaków, lud uciemiężony i jarzmem przyciśniony
niewoli wzywali do łączenia się z nami i uzbrojenia powszechnego
przeciwko uzurpatorom i ich przemocy”. Naczelnik polecił
dokument ten ogłosić wojsku i całemu narodowi. Z Kielc Kościuszko
poszedł z wojskiem przez Zagnańsk, Lipowe Pole, Szydłowiec, Radom i
Jedlińsk w kierunku Warszawy.
Pamięć
o T. Kościuszce żyła wśród Polaków w jakimiś zaborczym uśpieniu.
Symbolika patriotyczna była przecież zakazana. Mimo to w 1908 r. zdołano
wprowadzić w Kielcach umowną nazwę „Ulica Tadeusza” (bez
nazwiska). Mało tego w miejscu, gdzie obozowały wojska powstańcze Kościuszki.
Ulica ta powstała w 1842 r. i nazywała się poprzednio Św.
Aleksandra. Kielczanie byli dumni z tego podstępu wobec władz
carskich.
W
1917 r. Polacy na ziemiach polskich i na emigracji uczcili 100-lecie śmierci
T. Kościuszki. Uroczystości takie odbyły się także na Kielecczyźnie.
W samych Kielcach wystawiono 14.X.1917 r. sztukę „Kościuszko
pod Racławicami”, a następnego dnia wydano specjalny numer „Gazety
Kieleckiej” poświęcony rozpoczynającym się uroczystościom
rocznicowym (15.X.). Zainaugurowano je na placu katedralnym, co wiązało
się z
odsłonięciem na wieży przykościelnej tablicy z popiersiem T. Kościuszki.
Jej symbolika była po części wzorowana na amerykańskim projekcie
pomnika Kosciuszki autorstwa Gustave’a Lambert’a. Ceremonię
rozpoczęto nabożeństwem w kościele celebrowanym przez biskupa
Augustyna Łosińskiego. Niestety w trakcie tej uroczystej mszy świętej
doszło do politycznego incydentu, który zakłócił doniosłość
chwili. Grupa socjalistów z PPS rozwinęła czerwony sztandar,
manifestując swą obecność. Biskup przerwał mszę, prosząc o zwinięcie
flagi i uhonorowanie świętego miejsca oraz pamięci wielkiego Polaka.
Gdy socjaliści nie podporządkowali się prośbom, biskup przerwał
uroczystość. Członkowie PPS pod wodzą F. Loefflera sami ją dokończyli
i dokonali odsłonięcia płaskorzeźby. Odśpiewali przy okazji na zakończenie
kilka pieśni patriotycznych i robotniczych. Po ich odejściu służby
kościelne ponownie zasłoniły tablicę. Tego samego dnia udany
przebieg miała uroczystość odsłonięcia i poświęcenia kamienia
pamiątkowego w Kielcach, w miejscu obozowania żołnierzy Kościuszki
(9-10.VI.1794 r.). Miejsce pod głaz użyczył dziedzic Bolmina
Mrozowski. Tutaj obecność socjalistów nie przeszkodziła uroczystościom.
 W
tydzień po tych uroczystościach (21.X.1917 r.) powtórzono oficjalne
odsłonięcie tablicy na placu katedralnym pod przewodnictwem biskupa Łosińskiego.
Umieszczona ona została na północnej ścianie dzwonnicy, a płaskorzeźbę
wykonał Wincenty Skuczyński. Detale i ornamentykę wyrzeźbili Leon
Migalski i p. Księżyński. Na tablicy wykuto napis: „Naczelnikowi
Narodu Tadeuszowi Kościuszce Kielczanie”.
Po
odzyskaniu przez Polskę niepodległości nadano ulicy w rejonie dawnego
powstańczego obozowiska imię Tadeusza Kościuszki (już w pełnym
brzmieniu). W okresie okupacji hitlerowskiej Niemcy w ramach niszczenia
polskich symboli narodowych zlikwidowali m.in. pamiątki po T. Kościuszce
w Kielcach. Powrócili do poprzedniej nazwy ul. Św. Aleksandra, chociaż
przez przeoczenie nie zniszczyli obelisku. Dokonali jedynie zatarcia
symbolicznego napisu. Okupant niemiecki dokonał także zniszczenia
tablicy z płaskorzeźbą Kościuszki na wieży przykatedralnej (1941
r.).
Po
II wojnie światowej kielczanie musieli odbudowywać pamiątki po
naczelniku powstania z 1794 r. Przywrócono pełną nazwę ulicy
Tadeusza Kościuszki, natomiast zniszczony przy niej obelisk usunięto w
całości, a następnie postawiono nowy i większy. Wyryto także
zamazany w okresie okupacji napis: ”Tu obozował Tadeusz Kościuszko
9 i 10 czerwca 1794 r.”.
W
1966 r. odnaleziono kawałki rozbitej płyty z dzwonnicy katedralnej.
Jej rekonstrukcji dokonano dopiero w 1970 r., ale wojewódzki
konserwator nie zgodził się na ponowne umieszczenie jej na starym
miejscu. Położono ją na wzgórzu zamkowym w symbolicznej formie
sarkofagu. Wielu osobom nie podobało się takie wyeksponowanie płyty
kamiennej, gdyż tak naprawdę była ona mało widoczna. Utworzony
specjalnie Społeczny Komitet Renowacji Płyty Tadeusza Kościuszki z
przewodniczącym Krzysztofem Zarębą rozpoczął walkę z pomocą
lokalnego Stronnictwa Demokratycznego o nowy projekt tego miejsca pamięci.
W 1982 r. zmieniono położenie płyty na zboczu wzgórza zamkowego.
Wcześniej wykonaną płytę wmontowano w stojący kamienny postument, w
którego rogach są daty: 1817 i 1917. Zachowany orzeł ma w szponach
szarfę z hasłem: „Wolność, Całość, Niepodległość”,
poniżej której jest dawny napis: „Naczelnikowi
Narodu – Tadeuszowi Kościuszce – Kielczanie”.
Uroczyste odsłonięcie pamiątkowej płyty nastąpiło 3.V.1983 r.
Wydarzenie to ze względu na dzień 3 Maja miało w tamtych czasach po
stanie wojennym podwójne symboliczne znaczenie dla kielczan. Z jednej
strony był to kolejny hołd oddany Tadeuszowi Kościuszce, a z drugiej
była to możliwość udziału w patriotycznej manifestacji.
|
